Kalit soʻzlar:
- og‘ir metallar
- tuproq ifloslanishi
- texnogen ta’sir
- Soil Quality Index (SQI)
- ekologik baholash
- Toshkent viloyati
- kadmiy
- qo‘rg‘oshin
- margumush
- agroekotizim
Abstrak
Mazkur maqolada Toshkent viloyatining Yangiyo‘l va Piskent tumanlari tuproqlarida og‘ir metallar bilan ifloslanish darajasi baholandi. Tadqiqotlar sanoat manbasi hisoblangan Olmaliq tog‘-kon metallurgiya majmuasiga yaqin hududlarda olib borildi. Tuproq namunalarida Pb, Cd, As, Cr, Ni, Cu, Zn va boshqa kimyoviy elementlar miqdori aniqlandi. Natijalarga ko‘ra, Piskent tumani Xaydarov massivida Cd, As, Pb va Zn elementlari me’yordan sezilarli oshganligi qayd etildi. Yangiyo‘l tumani tuproqlarida esa ifloslanish darajasi nisbatan o‘rtacha ekanligi aniqlandi. Tuproqlarning ekologik holati Soil Quality Index (SQI) usuli asosida baholanib, Piskent tumanida texnogen ta’sir darajasi yuqori ekani tasdiqlandi. Olingan natijalar texnogen omillarning tuproq kimyoviy tarkibi va agroekotizim barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa Cd, Pb va As elementlari ekologik xavf nuqtayi nazaridan ustuvor ahamiyatga ega ekani aniqlandi.
Adabiyotlar
Kabata-Pendias A. Trace elements in soils and plants. – 4th ed. – Boca Raton: CRC Press, 2011. – 548 p.
Alloway B.J. Heavy metals in soils: Trace metals and metalloids in soils and their bioavailability. – Dordrecht: Springer, 2013. – 614 p.
Adriano D.C. Trace elements in terrestrial environments: Biogeochemistry, bioavailability, and risks of metals. – 2nd ed. – New York: Springer, 2001. – 867 p.
Wuana R.A., Okieimen F.E. Heavy metals in contaminated soils: A review of sources, chemistry, risks and best available strategies for remediation // Journal of Hazardous Materials. – 2011. – Vol. 187, № 1–3. – P. 417–427.
Giller K.E., Witter E., McGrath S.P. Toxicity of heavy metals to microorganisms and microbial processes in agricultural soils // Chemosphere. – 1998. – Vol. 36, № 9. – P. 1389–1414.
Golia E.E., Dimirkou A., Mitsios I. The impact of heavy metal contamination on soil quality // Soil Security. – 2023. – Vol. 10. – Article 100080.
Kandziora-Ciupa M. et al. The influence of heavy metals on biological soil quality assessments // Ecotoxicology and Environmental Safety. – 2021. – Vol. 208. – Article 111480.
Kercheva M. Impact of heavy metal contamination on physical and chemical soil characteristics // Soil Systems. – 2025. – Vol. 5, № 4. – Article 33.
Abdullaev M.A., Hamroqulov J. Paxta o‘simligida og‘ir metallarning fitotoksik ta’siri // Agrar fan xabarlari. – 2014. – № 3. – B. 28–33.
Tursunov X.T., Karimov Sh.A., Rahmonov O. Sanoat hududlari atrofida tuproqning og‘ir metallar bilan ifloslanishi // O‘zbekiston agrar fani xabarlari. – 2018. – № 2. – B. 45–49.
Qurbonov A.Q., Yo‘ldoshev B. Farg‘ona vodiysi sug‘oriladigan tuproqlarida og‘ir metallar taqsimlanishi // Tuproqshunoslik va agrokimyo. – 2019. – № 1. – B. 52–57.
Normatov I.N. Og‘ir metallarning tuproq agrokimyoviy ko‘rsatkichlariga ta’siri // Qishloq xo‘jaligi ilmiy jurnali. – 2020. – № 4. – B. 60–65.
Ismoilov S.I., Abdurahmonov A.B. Tuproq fermentativ faolligiga og‘ir metallar ta’siri // Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi. – 2021. – № 2. – B. 37–42.