Kalit soʻzlar:
- Orol dengizi
- sho‘rxoklar
- sho‘rlanish
- Amudaryo
- saxrolanish
- suvda eruvchan tuzlar
- galofitlar
Abstrak
Maqolada Orol dengizi qurigan tubi tuproq-gruntlarida shakllangan sho‘rhoklarning tarqalganligi va ulardagi tuz miqdorlari bayon etilgan. Tuproqning yuqori (30 sm) qatlamidagi tuproq profilidagi tuzlarning turli zaharliligi tufayli tarkibida 0,6% dan ortiq soda, 0,1% dan ortiq xlor, 2,0% dan ortiq sulfat bo‘lgan sho‘rlangan tuproqlar bo‘lib, bu miqdor o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. Sho‘rxoklarning yuqori gorizontlarida chirindi miqdori 1,4-1,7% ga etadi. Profildan pastga uning miqdori keskin kamayadi va qatlamlarning mexanik tarkibiga qarab 0,3% dan 0,7% gacha. Profil bo‘ylab tuproqda karbonati miqdori 6,0% dan 10,7% gacha. Karbonatlar tarkibida kalsiy ustunlik qiladi, lekin yuqori va boshqa qatlamlarni juda kuchli sho‘rlanishi sharoitida karbonatlar tarkibida magniy ulushining ortishi kuzatiladi. Kesma profilining asosiy qismidagi tuproqlarda suvda eruvchan tuzlar miqdori juda yuqori va sho‘rlangan. Bu qatlamlarning barchasida xlorid tipidagi tuzlarning ustunligi qayd etilgan. Xlorid-sulfat va sulfatli tuzli tuzlarning sifat tarkibida CaSO4, NaSO4, MgSO4.tuzlari ustunlik qiladi. Tuproqda xlorid tuzlar - NaCl, KCl, MgCl2, CaCl2 shaklida uchraydi.
Adabiyotlar
Internet ma’lumotlari: 2022. https://uz.denemetr.com/docs/769/index-330835-1.html.
Silke Shvedes, Djuliya Xebbrext, Tobias Gertreyter. Modul: Деградатсия земель против устойчивого управления земельными ресурсами. 2019. – С. – 4-21. https: // fао.оrg, Антропогенные опустынование. 2019. Доступна по адресу: www.yeld-initiative.org.
Р.Кузиев и другие. 2013. Инструкция по выпольнению почвенных обследований и составлению почвенных карт для ведения государственного земельного кадастра // Нормативный документ, – Ташкент, – с. – 52.
Методы изучения агрофизических, агрохимических и микробиологических свойств почв на хлопковых полях УзНИИХ. 1993, УзНИИХ. – Ташкент, – C. 37.
ISO 11277;2021 (ISO 11277;2020, DDT) bo‘yicha tuproq sifati. Tuproq mineral moddasining granulometrik tarkibini aniqlash. Cho‘ktirish va elash usullaridan foydalanildi. 2020. STANDART INSTITUTIONS #1MF9QN79PP-05/11/2022.
А.И.Бутаков. Дневник записки плавания по Аральскому морю в 1848-1849гг. / Изд-во АН Узбекистана, 1953. – Ташкент – С.13-54.
Л.С.Берг. 1908. Аральского море. Опыт физико-географической монографии, научные резултаты Аральского моря. /Л.С.Берг// Вып.9. Известия Туркестанского отд. Р.Г.О.М., – С. – 50-88.
Р.Кузиев, В.Е.Сектименко, А.Ж.Исмонов // Атлас почвенного покрова Республики Узбекистан. 2010. – Ташкент, – 48 с.
А.М.Раззаков., А.Ж.Исмонов. 2012. Почвенно-географическое районирование и земельные ресурсы Узбекистана. // «Почвоведение в России: вызовы современности, основные направления развития». Всероссийской научно-практической конференции с международным участием к 85-летию Почвенного института им В.В.Докучаева Росселхозакадемии. – стр. – 726-729. – Москва, 2012г. 5-6 декабрь.
Р.Кузиев, В.Е.Сектименко, А.Ж.Исмонов. Почвенная карта Республики Узбекистан. – Ташкент, 2008.
Kattaeva G.N., Ismonov A.J. Salt marshes formed on tҳe drained bottom of tҳe Aral Sea // Journal "Scientific Review". (Biological sciences). – Moscow, 2022, No. 4, – p.112-117.
Б.Жоллыбеков. 1995. Изменение почвенного покрова и ландшафтов южного Приараля в связи с антропогенным воздействием /Б.Жоллыбеков// Нукус. – стр. – 244.
А.А.Турсунов., А.Ж.Исмонов. 2016. Характеристика засоленных почв низовий р. Амударья. // Сборник научных статей Международную научно-практическую конференцию, посвященную 25-летию Прикаспийского НИИ аридного земледелия “Современные тенденсии развития аграрного комплекса”. ФГБНУ “Прикаспийского НИИ аридного земледелия”. – Астрахан, 11-13 май. 2016. стр. – 344-348.
A.J.Ismonov., Dusaliyev A.T, Mamajanova U.Kh. 2023. Origin, geology, lithology and relief of the Aral sea. ACADEMICIA: an International Multidisciplinary Research Journal. Vol.13, Issue 3, March 2023. rr-22-27, ISSN:2247-7137. https://saarj.com.
A.J. Ismonov, G.N. Kattayeva, B.R. Ramazonov. 2021. Somt issues of improving the hydro geological conditions of the soils of Karakalpakstan. ACADEMICIA an International Multidisciplinary Research Journal. Vol.11, Issue 4, April 2021. rr-968-973. https://saarj.com.
Ф.Хюфлер, З. Новиский. 2003. Зелёный щит осушенного дна Арала. /Ф.Хюфлер, З.Новицский // – Ташкент, – С. – 76.
Mirzambetov A.B., Ahmedov A.U. Ecological-meliorative state of soil of the Beruniy region // 2020/31/12. International Journal for innovative research in multidisciplinary field. Volume6, Issue -12, Dek -2020. Monthiy, Peer-Reviewed, Refereed, Indexed Journal with IC Value: 86, 87. Page No. 155-158.
Д.Р.Монтгомери. 2015. Почва, эрозия цивилизаций. – Анкара. FAO. – С. – 410.
В.А.Рафиков. 2013. Прогноз изменения геосистем опустынивающиеся части делты Амударьи до 2020 года. / В.А.Рафиков // изд: Доклады Академии наук Республики Узбекистон. – Ташкент, 2013. №5, – С. – 23-27.
М.Э.Саидова. 2019. Биоэкологические состояние орошаемых луговых почв Приаралье. Автореферат на соискание канд с/н (03.00.13) / Саидова Муниса Эргашевна; – Ташкент, 2019. – С. – 20.