Kalit soʻzlar:
- Yevropa shimoli-sharqi
- tundra
- tayga
- tuproqlar
- tuproq xilma-xilligi
- uglerod zaxiralari
Abstrak
Rossiyaning Evropa shimoli-sharqidagi tayga va tundra ekotizimlarining har xil turdagi tuproqlarida uglerod miqdori va zahiralari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni inventarizatsiya qilish va tizimlashtirish uning eng yirik mintaqalaridan biri - Komi Respublikasi misolida amalga oshirildi. Deyarli 70 yillik tadqiqotlar davomida toʻplangan hududdagi tuproqlar boʻyicha materiallar umumlashtiriladi. Olingan material qisman nashr etildi, qisman «Rossiya Fanlar akademiyasining Ural filialining Komi ilmiy markazi» Federal tadqiqot markazi arxivida qo‘lda yozilgan hisobotlar shaklida saqlangan. Respublikaning katta maydoni (416 ming km2) va shimoldan janubgacha joylashganligi sababli uning chegaralarida bir nechta bioiqlim zonalari va subzonalari (janubiy tundra, o‘rmon-tundra, shimoliy tayga, o‘rta tayga, janubiy tayga) ajralib turadi. Ularning mos keladigan tarkibi va tuproq turi va kichik turi o‘rtasidagi munosabat bilan tavsiflanadi. Arxiv va nashr etilgan ma’lumotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, tundra va o‘rmontundra tuproqlarida organik uglerod (Corg) zahiralari har bir metr qalinligida o‘rtacha 287 t/ ga, kriometamorfik va allyuvial tuproqlarda 175-635 t/ gacha, torfli gleyli va torf tuproqlarida 126-130 t/gacha o’zgarib turadi. Komi Respublikasining tayga zonasining tekis qismida Corg zahiralari 38 (podzollar) dan 126,6 t/ga gacha (torf-podzolik-gley tuproqlar) o‘zgarib turadi. Suv havzalarida avtomorf pozitsiyalarni egallagan podzol qumloq tuproqlar 76,6±1,2 t/ga oralig’ida Corg zahiralariga ega. VIP GZ ni amalga oshirish doirasida yaratilgan Lyal intensiv sinov maydonchasida o‘tkazilgan ikki a’zoli tuproq hosil qiluvchi jinslarda rivojlangan tuproqlarda Corg zahiralari tuproq turiga qarab 62 dan 181 t/gacha o’zgaradi. Subpolyar Urals tog‘ etaklarida bir metr qalinligida tuproqning uglerod zaxiralari tekis landshaftlarning tayga tuproqlariga qaraganda o‘rtacha yuqori. Tuproq turiga qarab ular past tog‘li landshaftlarda oʻrtacha 100-120 t/ga (podzollar, och tusli tuproqlar, podzol tuproqlar) dan 2600-2700 t/ga gacha (botqoqlarning torf tuproqlari) farqlanadi. Subpolyar Uralsning tog‘ landshaftlarida, tuproq kesmasining o’ziga xos tuzilishi (shag‘olli, zich jinslar yaqin joylashishi) tufayli har xil turdagi tuproqlarda uglerod zaxiralari 65-393 t/ga ni tashkil etadi. Tog‘-tundra kamarining tog‘-o‘rmon mintaqasiga nisbatan barcha ko‘rib chiqilgan bioiqlim hududlari va landshaftlarida gidromorfizm darajasining oshishi organogen qatlamlar qalinligining oshishiga va shunga mos ravishda Corg zahiralarining oshishiga olib keladi. Bu qonuniyt suv havzalari tuproqlari uchun ham, vodiy landshaftlari tuproqlari uchun ham kuzatish mumkin.
Adabiyotlar
Атлас почв Республики Коми / Под ред. Г.В. Добровольского, А.И. Таскаева, И.В. Забоевой. Сыктывкар, 2020. 356 с.
Биопродукционный процесс в лесных экосистемах Севера. СПб.: Наука, 2001. 278 с.
Бобкова К.С., Машика А.В., Смагин А.В. Динамика содержания углерода органического вещества в среднетаежных ельниках на автоморфных почвах. СПб.,2014. 270 с.
Вадюнина А.Ф., Корчагина З.А. Методы исследования физических свойств почв. М.: Агропромиздат, 1986. 416 с.
Горячкин С.В. Почвенный покров Севера (структура, генезис, экология, эволюция). М.: ГЕОС, 2010. 414 с.
Дымов А.А., Жангуров Е.В. Разнообразие и генетические особенности почв Приполярного Урала / А. А. Дымов, Е. В. Жангуров // Пермский аграрный вестник. 2014. № 3 (7). С. 45–52.
Дымов А.А., Жангуров Е.В., Старцев В.В. Почвы северной части Приполярного Урала: морфология, физико-химические свойства, запасы углерода и азота // Почвоведение, 2013. №5. С. 507-516.
Дымов А.А., Жангуров Е.В., Старцев В.В. Почвы северной части Приполярного Урала: морфология, физико-химические свойства, запасы углерода и азота // Почвоведение. 2013. № 5. С. 507-516.
Жангуров Е.В., Старцев В.В., Дубровский Ю.А., Дёгтева С.В., Дымов А.А. Морфологогенетические особенности почв горных лиственничных лесов и редколесий Приполярного Урала / // Почвоведение. 2019. № 12. С. 1415–1429. DOI: 101134/S0032180X19120141
Забоева И.В. Почвы и земельные ресурсы Коми АССР. Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1975. 344 с.
Загирова С. В. Реализация важнейшего инновационного проекта государственного значения «Единая национальная система мониторинга климатически активных веществ» в Республике Коми // Биодиагностика состояния природных и природнотехногенных систем : Материалы ХXI Всероссийской научно-практической конференции c международным участием, Киров, 15 ноября 2023 года. Киров: Вятский государственный университет, 2023. С. 14–17.
Классификация и диагностика почв России / Л.Л. Шишов, В.Д. Тонконогов, И.И. Лебедев, М.И. Герасимова. Смоленск: Ойкумена, 2004. 342 с.
Классификация и диагностика почв СССР. М.: Колос, 1977. 224 с
Кудеяров В.Н. Современное состояние углеродного баланса и предельная способность почв к поглощению углерода на территории России // Почвоведение. 2015. №9. С. 1049–1060. doi:10.7868/S0032180X15090087.
Лаптева Е.М., Балабко П.Н. Особенности формирования и использования пойменных почв долины р. Печоры. Сыктывкар, 1999. 204 с.
Лаптева Е.М., Безносиков В.А., Шамрикова Е.В. Почвы и почвенные ресурсы Республики Коми: этапы исследований, итоги и перспективы // Известия Коми научного центра УрО РАН. 2016. № 3 (27). С. 23-34.
Лаптева Е.М., Денева С.В., Дёгтева С.В. Пойменные почвы речных долин как объект особой охраны в системе ООПТ Республики Коми // Труды Карельского научного центра Российской академии наук. 2020. № 8. С. 46–64. – DOI: 10.17076/bg1155.
Лиханова И.А., Денева С.В., Холопов Ю.В., Рудь А.А., Скребенков Е.А., Лаптева Е.М. Особенности лесных подстилок в разных типах среднетаёжных лесов // Теорeтическая и прикладная экология. 2024. № 2. С. 72-81. DOI: 10.25750/1995-4301-2024-2-072-081
Мажитова Г.Г., Казаков В.Г., Лопатин Е.В., Виртанен Т. Геоинформационная система для бассейна р. Усы (Республика Коми) и расчет запасов почвенного углерода // Почвоведение. 2003. №2. С. 133-144.
Пастухов А.В. Методология пространственного моделирования запасов почвенного органического углерода на севере европейской России // Криосфера Земли. – 2016. – Т. 20, № 3. – С. 33–42. – DOI: 10.21782/KZ1560-7496-2016-3(33-42).
Пастухов А.В., Каверин Д.А. Запасы почвенного углерода в тундровых и таежных экосистемах северо-восточной Европы // Почвоведение. 2013. № 9. С. 1084–1094.
Пастухов А.В., Каверин Д.А. Запасы почвенного углерода в тундровых и таежных экосистемах северо-восточной Европы // Почвоведение. 2013. № 9. С. 1084–1094. DOI: 10.7868/ S0032180X13070083.
Пастухов А.В., Каверин Д.А., Щанов В.М. Построение региональных цифровых тематических карт (на примере карты запаса углерода в почвах бассейна р. Уса // Почвоведение. 2016. № 9. С. 1042–1051. DOI: 10.7868/S0032180X16090100.
Полевой определитель почв России. М., 2008. 82 с.
Почвы и почвенный покров Печоро-Илычского заповедника (Северный Урал) / Отв. ред. С. В. Дегтева, Е. М. Лаптева. Сыктывкар: ИБ Коми НЦ УрО РАН, 2013. 328 с.
Путеводитель научной почвенной экскурсии. Лесная зона (сезонно-промерзающие почвы). Сыктывкар: Институт биологии Коми НЦ УрО РАН, 2002. 100 с.
Путеводитель научной почвенной экскурсии. Подзолистые суглинистые почвы разновозрастных вырубок (подзона средней тайги) / под ред. Г.А. Симонова. Сыктывкар: Институт биологии Коми НЦ УрО РАН. Сыктывкар, 2007. 84с.
Путеводитель научных почвенных экскурсий : VIII съезд Общества почвоведов им. В.В. Докучаева и Школа молодых Ученых по морфологии и классификации почв «Почва – стратегический ресурс России» (Сыктывкар – Воркута – Киров, 10-17 августа 2022 г.) / под ред. Е.М. Лаптевой, А.А. Дымова, Д.А. Каверина. Сыктывкар – Москва: ИБ ФИЦ Коми НЦ УрО РАН, 2022. 241 с.
Силин В.И. История географических и краеведческих исследований Европейского Северо-Востока России. Автореферат на соискание ученой степени доктора географических наук по специальности 07.00.10 – История науки и техники. Москва, 2005. 42 с.
Состояние изученности природных ресурсов Республики Коми / отв. ред. А.И. Таскаев. Сыктывкар, 1997. 200 с.
Тонконогов В.Д. Автоморфное почвообразование в тундровой и таежной зонах Восточно-Европейской и Западно-Сибирской равнин. М.: Почвенный ин-т им. В.В. Докучаева, 2010. 304 с.
Филиппова Т.П. Освоение Европейского Северо-Востока России в научной мысли XIX века // Ученые записки Новгородского государственного университета. 2023. № 2 (47). С. 124-127.
Хитров Н.Б., Герасимова М.И. Диагностические горизонты в классификации почв России: версия 2021 г. // Почвоведение. 2021. №8. С. 899-910. DOI: 10.31857/S0032180X21080098
Хитров Н.Б., Герасимова М.И. Предлагаемые изменения в классификации почв России: диагностические признаки и почвообразующие породы // Почвоведение. 2022. №1. С. 3-14. DOI: 10.31857/S0032180X22010087
Честных О. В., Замолодчиков Д. Г. Зависимости плотности почвенных горизонтов от глубины их залегания и содержания гумуса // Почвоведение. 2004. №8. С. 937–944.
Щепащенко Д.Г., Мухортова Л.В., Швиденко А.З., Ведрова Э.Ф. Запасы органического углерода в почвах России // Почвоведение. 2013. №2. С. 123–132. doi: 10.7868/S0032180X13020123.
Dymov A.A., Gorbach N.M., Goncharova N.N., Karpenko L.V., Gabov D.N., Kutyavin I.N., Startsev V.V., Mazur A.S., Grodnitskaya I.D. Holocene and recent fires influence on soil organic matter, microbiological and physico-chemical properties of peats in the European North-East of Russia // Catena. 2022, 106449. https://doi.org/10.1016/j.catena.2022.106449
Dymov A.A., Gorbach N.M., Goncharova N.N., Karpenko L.V., Gabov D.N., Kutyavin I.N., Startsev V.V., Mazur A.S., Grodnitskaya I.D. Holocene and recent fires influence on soil organic matter, microbiological and physico-chemical properties of peats in the European North-East of Russia // Catena. 2022. 106449. https://doi.org/10.1016/j.catena.2022.106449
ISO 10693. Soil Quality – Determination of carbonate content - Volumetric method. Geneva, Switzerland: International Organization for Standardization, 1994.
IUSS Working Group WRB. World Reference Base for Soil Resources. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps. 4th edition. 2022. [электронный ресурс: https://www.lss.ls.tum.de/boku/wrb-working-group/]
Khitrov N.B., Nikitin D.A., Ivanova E.A. Variability of the Content and Stock of Soil Organic Matter in Time and Space: An Analytical Review // Eurasian Soil Sc. 2023. Vol. 56. P. 1819–1844. https://doi.org/10.1134/S106422932360207X
Kuhry P., Mazhitova G.G., Forest P.-A., Deneva S.V. , Virtanen T. & Kultti S. Upscaling soil organic carbon estimates for the Usa Basin (Northeast European Russia) using GIS-based landcover and soil classification schemes // Geografisk Tidsskrift-Danish Journal of Geography. 2013. http://dx.doi.org/10.1080/00167223.2002.10649462
Osipov A.F., Bobkova K.S., Dymov A.A. Carbon stocks of soils under forest in the Komi Republic of Russia // Geoderma Regional. 2021. Vol. 27. P. e00427. DOI: 10.1016/j.geodrs.2021.e00427.
Trans-Ural Polar Tour. Guidebook. 2nd edition / G. Mazhitova and E. Lapteva (eds). Syktyvkar: Institute of Biology Romi SC UrD RAS, 2004. 56 p.